عارف غير و اصل و مشاهدى كه به قوّه استعداد عالم غيب « 1 » را شهود كند ، و متصف بصفات حميده و اخلاق حسنه گردد ، مادامىكه در سير الى اللّه بفناء از افعال و صفات و ذات نرسد ، ولىّ و اصل به حق نيست . چه و اصل علمى و شهودى بملاحظهء آنكه در حجاب علم و شهود است ، و اصل واقعى نيست ؛ بلكه و اصل واقعى ، كسى است كه حق در او به‌نحوى تجلى كند ، كه عين و اثرى از او باقى نماند ، هم رسم او منمحى شود و هم اسم او زائل گردد و بمقام قرب نوافل و فرائض نائل گردد ، و هيچ تعينى از او باقى نماند . بعد از آنكه تعينى از او باقى نماند ، اگر بمقام بقاء بعد از فناء رسيد ، بمقام كمال ولايت مىرسد مرتبهء كمال ولايت اختصاص به حقيقت محمديه دارد . چون مراتب سلوك متميز از يكديگرند ، ارباب اين طريقه « سلوك » مقامات كليه را بعلم اليقين و عين اليقين و حق اليقين تقسيم كرده‌اند : علم اليقين ، عبارتست از ادراك و تصور معلوم مطابقا للواقع ؛ چون مطلق قطع ، علم نيست و يقين غير مطابق با واقع ، جهل مركب است . عين اليقين ، شهود مشهود مطابقا للواقع است . در شهود ، عدم مطابقت واقع امكان ندارد ، اگر چه در اين معنى بحث است . تحقيق آن در شرح بر فصوص در مقام بيان ترجيح طريقهء اهل شهود بر طريقهء

--> ( 1 ) . همان‌طورىكه در مباحث قبلى بيان كرديم ، اين اشعار صريح در وحدت وجود مختار عرفاى اسلامى است . و اين ابيات بحسب مضمون صريح در نفى حلول و اتحاد است . حلول ، ملازم با كثرت وجود و اتحاد بين ممكنات و حق مستلزم تناقض است . اتحاد اثنين مطلقا محال است . با وجود اين اشعار ، برخى از مستشرقين قائلند كه حلاج قائل اشعار ، حلولى است . و برخى هم كوركورانه از آنها تقليد كرده‌اند . اشخاصى كه بضاعت آنها در تصوف اين اندازه است ، نبايد در اين قبيل از عويصات مداخله نمايند . مداخلهء اين اشخاص در اين قبيل از مشكلات علم الهى ، منشأ اشتباهات فاحش ديگران مىشود . ما در شرح بر فصوص ، مدرك اختيار نيكلسون و بعضى از شاگردان او را در مسئله ، نقل و رد كرده‌ايم . حلاج از محققان متصوفه و از اعاظم قائلان به وحدت وجود است . بيان احوال و آثار و تحقيق در آراء حلاج در مسئله وحدت وجود ، احتياج به تضلع در تصوف و مسألهء وحدت وجود دارد ، و اين خود كار مرد دانشمندى ايرانى كه از مكتب عرفاى اسلامى كسب معارف نموده است مىباشد . لوئى ماسينيون شرح حال انتقادى مفصلى از حلاج بنام : اخبار حلاج تأليف كرده است . او هم در بيان قسمتى از افكار حلاج ، اشتباهات واضحى كرده است .